تحقیق دانشجویی و روشهای تحقیق

امتیاز 3.00 ( 1 رای )

تحقیق دانشجویی و روشهای تحقیق

روش های تحقیق ( Research Methods )

 

   منابع علم:

     سرچشمه های دانش بشری 5 دسته اند:

•          1) تجربه

•          2) مرجع مطلع و آ گاه

•          3) استدلال قیاسی = از کل به جزء

•          4) استدلال استقرایی = از جزء به کل

•          5) روش علمی = ترکیب روش استدلال منطقی با سایر روش های شناختی

 

1-      تجربه

–          هر فرد براساس تجربیات شخصی خود می تواند پاسخهای بسیاری از سؤالهایی را که با آنها رو به روست بیابد.

–          محدودیت : هر فرد براساس ویژگی های خاص خود تحت تأثیر حوادث قرار می گیرد.

  در شرایط مشابه ممکن است دو فرد تجربیات متفاوت داشته باشند.

 

2-      مرجع مطلق

–          فرد پاسخ سؤالاتش را نزد کسی جستجو می کند که دارای آگاهی و صلاحیت باشد.

–          محدودیت : مرجع مطلع هم جایز الخطاست و از طرفی مراجع مطلع درباره اصول، اختلاف نظر دارند.

 

3-      استدلال قیاسی

–          اولین گام اساسی برای کشف نظام مند حقیقت را فلاسفه یونان برداشتند.

–          در استدلال قیاسی فرد با استفاده از قوانین معین منطق از احکام کلی به احکام جزیی می رسد.

–          محدودیت : نتیجه یک قیاس صوری نمی تواند از محتوای صغری(فرض فرعی)  و کبری(فرض اصلی)  فراتر رود

          لذا نتایج درست باید از صغری و کبری درست بدست آید.

 

4-       استدلال استقرایی

–          برای نخستین بار توسط فرانسیس بیکن مطرح شد.

کسب دانش از طریق مشاهده مستقیم باید صورت گیرد.

انسان شخصاً طبیعت را مورد مشاهده قرار دهد و واقعیات معین را جمع آوری کند و به یک تعمیم دست یابد.

 

–          محدودیت : برای اطمینان کامل از نتایج استقراء تمامی موارد باید مورد مشاهده قرار گیرند.

–           برخی از کودکانی که در بیمارستان بستری شده و از والدین دور می شوند ، مضطرب می گردند

          و نتیجه می گیریم به طور کلی جدا کردن کودکان از والدین اضطراب آور است.

 

5-      روش علمی

–          مهمترین جنبه های روش استقرایی و قیاسی ترکیب شدند و روش علمی (روش استقرایی – قیاسی ) به دست آمد.

–          چارلز داروین در بسط نظریه تکامل خود اولین کسی است که در پی جویی علم از این روش استفاده کرد.

–          در روش علمی محقق بطور استقرایی از مشاهده به فرضیه و سپس بطور قیاسی از فرضیه به استنباط منطقی می رسد

    و پیامدهایی را که در صورت درست بودن رابطه فرض شده پیش خواهند آمد قیاس می کند.

اگر استنباط های قیاسی با پیکرۀ سازمان یافته و دانش مورد قبول، سازگار باشند

با گردآوری داده های تجربی باز هم مورد آزمون قرار می گیرند و برمبنای شواهد ، فرضیه ها، رد یا قبول می شوند.

 

ویژگی های علوم انسانی

1-      هدف علوم انسانی، درک منطقی رفتار انسان است.

هر چند که در انسان رفتارهای غیرمنطقی نیز دیده می شود.

اما دانشمند علوم انسانی، خود باید در درک اشکال گوناگون رفتار، منطقی عمل کند.

پس علوم انسانی منطقی هستند.

 

2-      دانشمند علوم انسانی مانند دانشمند علوم فیزیکی می کوشد تا از طریق حداقل متغیرها، حداکثر قدرت تبیین را به دست آورد.

به عبارت دیگر افزودن یک متغیر در تجزیه و تحلیل موجب افزایش  قدرت تبیین و پیش بینی می شود.

اما این عمل موجب پیچیدگی مدل پژوهشی نیز می شود.

پژوهشی که یک مسئله را با متغیرهای کمتری تبیین یا پیش بینی کند

به پژوهشی که آن را با متغیرهای بیشتری توصیف، تبیین یا پیش بینی کند ترجیح دارد.

پس: علوم انسانی از اصل امساک پیروی می کنند.

 

3-      دانشمند علوم ا نسانی معتقد است وقوع هر رویدادی دلایلی دارد و صرفاً تصادفی نیست.

هر رویدادی دارای علل بیشین است.

پس نتیجه می گیریم : علوم انسانی جبری است

 

4-      دانشمند علوم انسانی مانند دانشمند علوم فیزیکی روش مخصوص به خود را دارد .

به عبارت دیگر علوم انسانی دارای روشها و مفاهیم مخصوص به خود است که هر کسی نمی تواند وارد این حوزه شود.

مگر اینکه در این حوزه مطالعه و تحصیل کرده باشد.

پس نتیجه می گیریم : علوم انسانی تخصصی است

 

5-      برای آنکه فرضیه ها و نظریه های علوم انسانی مورد استفاده قرار گیرند باید مورد آزمون و آزمایش قرار گیرند.

به عبارت دیگر رابطه بین دو متغیر زمانی مورد قبول است که با روش های اندازه گیری مورد آزمایش قرار گرفته باشد

و به اثبات برسد.

به عبارت دیگر: علوم انسانی را می توان به صورت آزمایشی مورد بررسی قرار داد.

 

6-      در صورتیکه یک پژوهش معین در زمینه علوم انسانی بصورت کامل و کافی توصیف شده باشد.

هر دانشمند دیگر نیز باید بتواند پژوهش را تکرار و نتایج مشابهی به دست بیاورد.

پس پژوهشهای علوم انسانی تکرارپذیر است

 

7-      نظریه های علوم انسانی ابدی و جاویدان نیستند و دلایل و مدارکی آن را بی اعتبار می سازند .

نمی توان انتظار داشت که یافته های علوم انسانی در مورد یک پدیده ، در درازمدت پایدار بمانند.

پس علوم انسانی تحول پذیر است

 

تعریف تحقیق و ویژگی های آن

 

•          تحقیق از نظر لغوی به معنای بررسی و پیدا کردن حقیقت است

ولی در تعریف اصطلاحی و از نظر علمی عبارتست از تلاش و انجام یک فعالیت منظم و هدفدار

برای رسیدن به حقیقت و پاسخ به سؤال و دستیابی به دانش و آگاهی بیشتر در مورد یک پدیده

و یا یک مسئله به منظور چاره جویی با استفاده از مراحل و روش علمی.

تحقیق  را می توان به صورت «تجزیه و تحلیل و ثبت عینی و سیستماتیک مشاهدات کنترل شده

که ممکن است به پروراندن قوانین کلی، اصول یا نظریه هایی بینجامد

و به پیش بینی و یا احتمالاً به کنترل نهایی رویدادها منتج شود تعریف کرد.»

 

  یک تحقیق مشخصات زیر را دارد:

1-      تحقیق معطوف به حل مسئله است . (کشف یک رابطه )

2-       تحقیق به پرورندان قوانین کلی ، اصول ، یا نظریه هایی تأکید می کند که برای پیش بینی رویدادهای آینده مفیدند.

3-      در تحقیق  از روی نمونه ی مشاهده شده خصایص جامعه موردنظر استنباط می شود.

      تحقیق  چیزی بیشتر از بازیابی اطلاعات و یا جمع آوری ساده اطلاعات است.

4-تحقیق  بر آزمایش های قابل مشاهده و یا شواهد تجربی مبتنی است موضوعات تحقیق باید قابل مشاهده باشند.

5- تحقیق  مستلزم مشاهده و توصیف دقیق است.

6-      در  تحقیق  ابزارهای اندازه گیری کمّی و دقیق ترین شکل توصیف به کار گرفته می شود

و اگر ممکن یا مناسب نباشد توصیف های کیفی و یا غیر کمی ، در مشاهدات مورد استفاده قرار می گیرد.

(روشهای معتبر برای جمع آوری اطلاعات)

7-      تحقیق  به تخصص نیاز دارد.

8-      تحقیق  باید به دور از عواطف و تعصبهای شخصی ، تلاش کند منطقی و عینی داده های جمع آوری شده خود را

با بکار بردن آزمونهای ممکن محک بزند و به دنبال آزمایش فرضیه اش باشد نه اثبات آن.

9-      تحقیق  به دنبال حل مسایل جدید، بکر و اصیل است.

10-    از خصایص تحقیق بکار بستن صبر و شکیبایی و نداشتن شتاب در کار است.

11-    تحقیق  با دقت ثبت و گزارش می شود.

12-   تحقیق  گاهی شهامت لازم دارد.

 

 

انواع تحقیق براساس هدف به چهار دسته تقسیم می شوند:

1-  تحقیقات بنیادی :

•          هدف از این نوع تحقیقات «گسترش مرز علم و دانش» است.

•          منجر به «تولید علم» می شود یا نظریه و نظریه های قبلی در آن رشته را تکمیل می کند

      و یا به نقد نظریه های قبلی پرداخته و افق جدیدی را به روی انسان باز می کند.

 

2- تحقیقات کاربردی:

•          هدف از این تحقیقات حل مسایل و مشکلات فراروی جوامع انسانی برای یک زندگی بهتر و با امکانات مناسبتر می باشد.

           اختراعات و ابتکارات و نوآوریهای بشر در رشته های مختلف در ردیف تحقیقات کاربردی محسوب می شود.

 

3- تحقیقات توسعه ای :

•          هدف این تحقیقات توسعه و بهبود یک فرآیند، طرح ، محصول یا برنامه است و آزمون یک نظریه نیست.

 

4- تحقیقات علمی (اقدام پژوهی) : 

•          بررسی مسایل و مشکلاتی است که فرد شخصاً با آن مواجه بوده

  و از طریق پژوهش می خواهد مشکلات و موانع پیش روی خود را برطرف نماید و یا کاهش دهد .

 مربوط به مسایل محلی و شغلی است.

 

***********

 

مراحل علمی تحقیق :

 

v      مرحله 1 – ایجاد سؤال (پرسش آغازین ) :

پرسشی در ذهن پژوهشگر شکل می گیرد.

این پرسش می تواند ناشی از کنجکاوی محقق ،نیازهای فردی و اجتماعی، مواجه شدن با بعضی از موانع و تجربیات فردی، مطالعه

کتاب و مجله و …

v      مرحله 2- تشخیص مسئله و مشخص کردن موضوع مورد مطالعه (تبدیل سؤال به موضوع تحقیق) :

در این مرحله محقق باید مسئله مورد تحقیق خود را براساس سؤال یا سؤال هایی که در مرحله قبل در ذهن او ایجاد شده است را

 به موضوع تحقیق تبدیل کند.

 

 

مهمترین نکات در انتخاب موضوع تحقیق:

  1. 1.       موضوع تحقیق می بایست متناسب با توانمندی و یا تجربه محقق باشد.
  2. 2.       موضوع تحقیق روشن و بدون ابهام باشد.
  3. 3.       موضوع متناسب با فرصت محقق و قابل اجرا توسط او باشد.
  4. 4.       موضوع باید محدود شود یعنی خیلی وسیع نباشد.
  5. 5.       موضوع تحقیق نباید تکراری و از موضوعاتی باشد که قبلاً در مورد آن تحقیق شده و حل شده باشد و یا پاسخش معلوم باشد.

 

مهمترین نکات در نگارش موضوع تحقیق :

  1. 1.       متغیرها در موضوع تحقیق نوشته شود.
  2. 2.       آزمودنیهای مورد مطالعه می بایست در موضوع تحقیق نوشته شود.
  3. 3.       مکان انجام تحقیق می بایست در موضوع تحقیق نوشته شود.
  4. 4.       زمان انجام تحقیق می بایست در موضوع تحقیق نوشته شود.

 

v      مرحله 3 : توصیف ( بیان ) مسئله تحقیق :

در این قسمت محقق باید زوایا و ابعاد موضوع و مسئله بودن موضوع تحقیق را بیان کند.

به کمک تجربیات شخصی، استدلال های عقلی و یا نتایج تحقیق.

 

v      مرحله 4 – تبیین اهمیت و اهداف تحقیق:

محقق مهم بودن تحقیق خود را توضیح می دهد و همچنین هدف کلی و اهداف جزیی خود را از انجام تحقیق کاملاً مشخص می کند.

 

v      مرحله 5- طرح و تدوین فرضیه و یا فرضیه های تحقیق :

حدس و گمانی که محقق در مورد میزان و نحوه ارتباط بین متغیرها قبل از انجام تحقیق مطرح می کند

و ممکن است پس از مطالعه و تحقیق حدس و یا فرضیه وی تأیید و یا رد شود.

حدس و گمان محقق باید مبتنی بر تحقیقات قبلی، تجربیات شخصی و یا استدلالهای عقلی باشد.

مثال : «بین سطح تحصیلات والدین» و «معدل درسی فرزندان» رابطه وجود دارد.

 

فرضیه پایه :

–          بصورت یک جمله خبری باشد.

–          ارتباط بین دو متغیر باشد.

–          متغیر ها قابل سنجش باشند.

–          در یک فرضیه نمی توان متغیرهای زیادی طرح کرد.

–          روشن و دقیق باشد.

–          با دانش موجود هماهنگ باشد.

–          قدرت تبیین داشته باشد.

–          فارغ از مفاهیم ارزشی و اخلاقی باشد. کلماتی مثل : (باید- بهتر- خوب- حتماً … نباشد.)

 

انواع فرضیه:

1.       فرضیه پژوهشی (تحقیق) یا فرضیه محقق (H1)  :

به فر ضیه ای گفته می شود که توسط محقق طرح شده است.

و قصد دارد درستی یا نادرستی آن را مورد بررسی و آزمون قرار دهد.

 

فرضیه پژوهشی به دو صورت نوشته می شود:

A.      جهت دار :

اگر در انتهای جمله فرضیه از واژه رابطه یا تفاوت وجود دارد استفاده کنیم فرضیه بدون جهت است .

مثال: فرضیه جهت دار: هرگاه متغیر A افزایش یابد متغیر B نیز افزایش می یابد.

فرضیه جهت دار: بین متغیر A و B رابطه مستقیم/ معکوس وجود دارد.

 

B.      بدون جهت:

اگر جهت تأثیر متغیر مستقل بر وابسته مشخص شود آن را فرضیه ی جهت دار می گوییم.

مثال : فرضیه بدون جهت : بین متغیر A و متغیر B رابطه وجود دارد.

 

2.       فرضیه صفر (H0)  :

 

فرضیه ای که همیشه ارتباط ویا تفاوت بین متغیرها را نفی و انکار می کند.

فرضیه صفر را نمی نویسند فقط در تجزیه وتحلیل اطلاعات آن را در نظر می گیرند.

مثال :

فرضیه محقق (1H) : بین هوش و خلاقیت دانش آموزان رابطه وجود دارد.

فرضیه صفر (0H) : بین هوش و خلاقیت دانش آموزان رابطه وجود ندارد.

 

 

v      مرحله ششم – تعیین متغیرهای تحقیق و تعریف مفهومی و عملیاتی آنها :

 

متغیر : به هر چیزی که ثابت نیست و تغییر می کند و کم یا زیاد می شود متغیر گویند. مثل سن، درآمد، هوش.

در تحقیق متغیر چیزی است که ثابت نیست .

مقادیر و ارزش های مختلفی را می پذیرد و محقق قصد دارد در مورد آن اطلاعات به دست آورد.

مثل : بین میزان مطالعه و پیشرفت تحصیلی رابطه وجود دارد.

بین عزت نفس و رشد اجتماعی دانش آموزان دختر دوره ی متوسطه شهر کرج رابطه وجود دارد.

بررسی عوامل مؤثر بر ترغیب دانش آموزان دختر دوره ی متوسطه ناحیه یک تهران به نماز جماعت

 

تعریف مفهومی و عملیاتی متغیر :

الف) تعریف مفهومی تعریفی است که معمولاً برای یک واژه در فرهنگ لغات و یا کتب دیگر آمده

و پژوهشگر می تواند عیناً آنها را با ذکر مأخذ در تحقیق خود آورده و مورد استفاده قرار دهد.

 

ب) تعریف عملیاتی :

محقق روشی را که برای اندازه گیری یک متغیر در تحقیق خود در نظر می گیرد را تعریف عملیاتی می گویند.

 

تعریف عملیاتی دو دسته اند:

1-      تعریف عملیاتی سنجشی :

به تعریفی اطلاق می شود که از طریق آن شیوۀ اندازه گیری متغیر معلوم و مشخص می شود.

برای مثال موفقیت تحصیلی را با توجه به معدل دروس می توان بصورت عملیاتی تعریف کرد.

2-      تعریف عملیاتی آزمایشی :

نحوه دستکاری متغیرها و یا شیوه دخل و تصرف در آنها را نشان می دهد.

این نوع تعریف در شرایط آزمایشگاهی (تجربی و شبه تجربی) استفاده می شود و چگونگی اعمال متغیر مستقل را بیان می کند.

 

انواع متغیرها:

 

1- متغیرهای کمّی – کیفی :

1-1- متغیرها کمّی قابل اندازه گیری اند و می توان اندازه آنها را بصورت عددی نشان داد. و دو دسته اند:

الف) متغیرهای پیوسته : هر مقدار و اندازه ای را قبول می کنند. (قد – درآمد – سن )

ب) متغیرهای گسسته : فقط اعداد اصلی و صحیح (نه اعشاری) را قبول می کنند. (تعداد افراد یک کلاس )

 

2-1- متغیرهای کیفی:

قابل اندازه گیری بصورت کمّی و ریاضی نیستند . قابل مرتب شدن و طبقه بندی هستند. مثل گروههای خونی – تحصیلات

 

2- تقسیم بندی متغیرها براساس نقشی که در تحقیق دارند:

1-2- متغیر مستقل و وابسته

الف) متغیر مستقل :

متغیر محرک ، علت ، مقدمه و عامل است که توسط محقق ، اندازه گیری یا دستکاری و یا انتخاب می شود تا اثرات آن بر متغیر دیگری که وابسته است روشن شود.

ب) متغیر وابسته :

متغیر پاسخ ، معلول، نتیجه است مورد مشاهده و اندازه گیری قرار می گیرد تا اثرات متغیر مستقل بر آن مشخص شود.

مثال :

– بررسی نقش ورزش صبحگاهی در کاهش مرگ و میر ناشی از بیماری های قلبی و عروقی معلولین بهزیستی شهر کرج

عوامل مؤثر بر ترغیب دانش آموزان به نماز جماعت

 

2-2- متغیرهای تعدیل کننده :

متغیر مستقل ثانوی است که می تواند متغیر وابسته را تحت تأثیر قرار دهد.

مثل جنسیت، سن، تحصیلات. مثلاً « بررسی تأثیر دیدن برنامه های تلویزیونی خشونت آمیز در میزان پرخاشگری دانش آموزان ابتدایی» ممکن است تأثیر میزان دیدن این برنامه ها در پرخاشگری بین دختران و پسران یکسان نباشد .

لذا جنس یک متغیر تعدیل کننده است.

 

3-2- متغیرهای کنترل:

چنانچه در یک تحقیق تأثیرگذاری متغیر تعدیل کننده لحاظ شود به آن متغیر کنترل گفته می شود. (اثر آن خنثی یا کنترل شود) عوامل مؤثر بر ترغیب دانش آموزان دختر به نماز جماعت.

 

4-2- متغیرهای مزاحم :

متغیرهایی هستند که بر نتیجه پژوهش اثر می گذارند ولی مستقیماً نمی توان آنها را شناسایی و به کنترل درآورد. مثل : گرسنگی ، هیجان، خستگی

 

3- متغیرهای دو ارزشی و چند ارزشی:

الف) متغیرهای دو ارزشی فقط دو ارزش یا عدد را می گیرند.

مثل زن / مرد – شهری / روستایی – مرگ / حیات

ب) متغیرهای چند ارزشی : بیش از دو ارزش یا مقدار را دارند مثلاً مدت زمان تماشای تلویزیون

1) کمتر از یک ساعت                      2) بین یک تا دو ساعت

3) بین سه تا چهار ساعت                 4) بیشتر از چهار ساعت

 

v      مرحله هفتم :

مطالعه و بررسی سوابق تحقیق (پیشینه ) ( ادبیات پژوهش ) :

محقق باید بداند قبل از او در مورد موضوع مورد مطالعه چه کسانی نظریه یا تحقیق انجام داده اند و چه فرضیه ها و نتایجی داشته اند.

هدف از این مرحله :

1- «بینش پژوهشگر» نسبت به موضوع وسیع تر و عمیق تر می شود.

2- چه کارهایی دیگران انجام داده اند و چه کارهایی انجام نشده است.

3- از روش مراحل و نتایج تحقیقات قبلی مطلع می شود.

4- پژوهشگر می تواند کارهای انجام شده را «نقد» کند، هم می تواند آن ها را «تکمیل» کند

و هم می تواند یک فعالیت و حرکت جدید تحقیقاتی را «تولید» و یا آغاز نماید.

 

اقسام سوابق تحقیق:

الف) سوابق نظری تحقیق :

نظریه ها و دیدگاه هایی که مرتبط با موضوع تحقیق هستند

و در کتابها، مجلات ، سایت ها و روزنامه ها می توان آن ها را جستجو کرد.

ب) سوابق عملی تحقیق:

تحقیقات انجام شده، پایان نامه هاو کارهای عملی که محققین قبلی فعالیت هایی منطبق و یا مرتبط با موضوع مورد مطالعه انجام داده و اطلاعاتی را جمع آوری و نتایجی را به دست آورده اند.

 

راههای جمع آوری سوابق نظری و عملی در تحقیق:

برای انجام این بخش ابتدا متغیرهای موضوع تحقیق و فرضیه ها را مدنظر قرار می دهیم.

و بعد هم سوابق نظری و عملی را در مورد دو متغیر مورد مطالعه قرار می دهیم.

 و فهرستی از کتاب ها و مقاله ها و تحقیقات مربوط به کلید واژه ها را تهیه می کنیم.

 

مثال : تأثیر «روش تدریس معلم» بر «پیشرفت تحصیلی» دانش آموزان دوره ابتدایی :

 مطالب مورد نیاز برروی فیش های تحقیقاتی یادداشت می شود. برای هر متغیر چند عنوان فرعی در نظر می گیریم.

 

 

 مقاله و مقاله نویسی

 

مطالعه بیشتر